Samenwerking met KVNR om coronaverhalen vast te leggen

Corona heeft ook op de scheepvaart een enorme impact. Duizenden bemanningsleden zitten soms maanden vast op de schepen, waar ze werken. Het Maritiem Museum is een project gestart om hun verhalen te verzamelen en de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders levert een belangrijke bijdrage. Om de geschiedenis vast te leggen, maar ook om de stem van zeevarenden te laten horen.

De coronacrisis was nog maar net begonnen, toen conservatoren binnen het Maritiem Museum elkaar aankeken: dit gaat enorme impact hebben op de zeevaart. “We dachten meteen: hier moeten we iets mee,” vertelt conservator Annette de Wit. “We waren al begonnen met het verzamelen van publicaties en zijn het project ‘Corona en de scheepvaart’ gestart om de ideeën te concretiseren: wat verzamelen we en hoe kunnen we dat straks presenteren?”

Persoonlijke verhalen

Maar hoe leg je de hedendaagse geschiedenis vast? In het Maritiem Museum ligt veel nadruk op persoonlijke verhalen, waarin ook emoties ruimte krijgen. “Daarom laten we zeevarenden, hun gezinnen en reders aan het woord,” legt De Wit uit. “Dat is een groep die nu nog onderbelicht is in de media. Om ze te bereiken, doen we een beroep op onze eigen contacten, zoals de Vereniging Maritiem Gezinskontakt (VMG) en zeevarenden met wie we eerder samen hebben gewerkt voor tentoonstellingen. Daarnaast werken we nauw samen met de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR). Via hun netwerk vragen we zeevarenden en hun families om hun verhalen te delen.”

De verhalen worden vervolgens in audio vastgelegd. De Wit: “Het horen van een stem voegt echt iets toe: een gesprek zit dicht op de huid. De stemmen van gezinnen of partners van zeevarenden ontbreken nog grotendeels in onze collectie, maar wij willen het héle verhaal vertellen.” De menselijke maat is belangrijk voor het overbrengen van verhalen naar de museumbezoekers. “Je kijkt mee door hun ogen: het abstracte wordt persoonlijk.” Mensen een stem geven werkt ook andersom: de zeevarenden zijn blij dat zij hun verhaal kunnen doen. Veel mensen beseffen niet, hoe zwaar deze tijd is voor bemanningsleden.

Naast verhalen worden ook persoonlijke objecten verzameld, zoals mondkapjes, reisdocumenten, brieven en hopelijk ook dagboeken. “Daarnaast denk ik aan persoonlijke dingen die ineens een andere lading krijgen. Bijvoorbeeld een tekening die een ouder meekrijgt van kinderen. Het gaat om objecten die in de verzameling van het Maritiem Museum passen en gebruikt kunnen worden voor exposities en als bron voor onderzoek.”

Maritieme zichtbaarheid

De samenwerking tussen de KVNR en het Maritiem Museum is voor de hand liggend: beide partijen zetten zich in voor het zichtbaarder maken van de maritieme sector. Annet Koster, directeur van de KVNR: “Het Maritiem Museum geeft een laagdrempelig kijkje in de zeescheepvaart en het belang daarvan, zowel historisch als hedendaags. Dat is een fantastische manier om de zichtbaarheid van de sector - en de mensen die daarin werken - te vergroten. We zijn heel blij met dit initiatief. Juist het menselijke aspect kan de museumbezoeker bewust maken van de moeilijkheden die spelen en draagvlak creëren. Op alle niveaus: van scholier tot politicus en van journalist tot gepensioneerde.”

Het artikel gaat verder onder de foto.

Annet Koster - foto: Erik Jansen

"Dit project is een fantastische manier om de zichtbaarheid van de sector te vergroten"

- Annet Koster, directeur KVNR

Als je het Koster vraagt, is er één probleem dat met kop en schouders boven de andere uitsteekt, en alle aandacht verdient die het kan krijgen: de problemen met het woon-werkverkeer. Dat betekent bij zeevarenden namelijk per definitie dat landsgrenzen worden overgestoken en dat is door de pandemie heel moeilijk geworden. “Internationale vluchten zijn weggevallen, er zijn reisrestricties, onrealistische documentatie-eisen... Het is soms praktisch onmogelijk om afgelost te worden, als je op zee werkt. Van de 100.000 bemanningsleden die normaal gesproken maandelijks worden afgelost, gebeurde dit op het hoogtepunt van de coronacrisis vrijwel met geen enkele. Mensen zitten dan maanden vast, soms meer dan een jaar. Ze mogen meestal niet eens van het schip af, terwijl ze wel door moeten werken. Dat heeft ernstige gevolgen: oververmoeidheid, psychische problemen, moeilijkheden op het thuisfront – gevolgen die nagenoeg onzichtbaar zijn.”

“Voor veel mensen blijft het letterlijk een ver-van-mijn-bed-show,” denkt Koster, “terwijl 90% van wat je dagelijks gebruikt of ziet per zeeschip vervoerd is, óók medische hulpmiddelen. Het is fijn als je mensen dat kunt uitleggen. Of dat je iemand die klaagt dat er ‘een cruiseschip in zijn uitzicht ligt’, zoals in Den Haag gebeurde, kunt laten zien dat dat daar niet bepaald voor de lol daar ligt.”

Verhalen die raken

De verwachting van zowel De Wit als Koster is dat de verhalen het publiek erg zullen aanspreken. Het raakt hen zelf ook. Koster: “Zeevarenden die droog vertellen dat ze veertien maanden aan boord zijn en geen uitzicht op aflossing hebben. En dan heb ik het nog niet eens over de gezinnen van zeevarenden aan de wal! De wanhoop van ‘crewing’, het bemannen van schepen - dat doet wat met me.”

Nederlanders kunnen nog relatief makkelijk worden afgelost, omdat ze veel op kustvaartschepen zitten. Voor Aziatische of Russische bemanningsleden - een groot deel van de zeevarenden wereldwijd - is het veel moeilijker. Niemand lijkt zich echt om hen te bekommeren, ondanks de veelvuldige internationale oproepen om iets aan hun situatie te doen. Koster: “De creativiteit die dan ontstaat, raakt me: mensen die in een bakfiets de grens oversteken of de KLM die met ons een hub opzet voor zeevarenden, ook met onrendabele vluchten. Of de reders en kapiteins, die er álles aan doen om de sfeer binnen het bedrijf en aan boord positief te houden, en ook diep in de buidel tasten om mensen te kunnen laten aflossen. Elke zeevarende is er één, die gevolgen ondervindt en waar familie op wacht. Die verhalen moeten gehoord worden.”

De Wit: “Sommige objecten zullen vanaf volgend jaar al gepresenteerd worden in tentoonstellingen. We willen ook een speciale dag organiseren voor de leden van de KVNR en de VMG, om hen te laten zien wat er met hun verhalen is gebeurd. Op termijn kan ik me voorstellen dat we uitbreiden naar andere maritieme sectoren, zoals de binnenvaart, veerdiensten of visserij. Dit is zo’n veelomvattend en belangrijk onderwerp, dat moet je vanuit alle kanten bekijken.”

Annette de Wit - foto: Marco de Swart

"Wij willen het hele verhaal vertellen"

- Annette de Wit, conservator